Column Agnes: Bestaat dat wel, democratie?

Op woensdag 15 maart aanstaande vinden (voor het eerst in 15 jaar!) geplande Tweede Kamerverkiezingen plaats. In aanloop hierop schieten nieuwe politieke partijen als paddenstoelen uit de grond die alle zogenoemd de stem van de ongehoorde kiezer vertegenwoordigen. De meest uiteenlopende en bijzondere politieke partijen zien het levenslicht. De kers op de taart van al deze nieuwe politieke bewegingen vind ik toch wel de partij Niet Stemmers die zich committeert aan het consequent niet stemmen in het parlement (en dat is het enige!). Waarom dan? Zij menen dat kiesgerechtigden die normaliter niet stemmen, om die reden willen dat er in de politiek niets gebeurt. Dat is immers de belofte van deze partij die belooft geen akkoorden te sluiten of concessies te doen op welke manier dan ook. Als er al iets verandert dan is dat omdat andere partijen voorstellen doen en samenwerken. Ik heb – letterlijk – hardop gelachen toen ik het las. Ik zie namelijk geen toekomst in deze partij. Er is toch geen grote groep Nederlanders die niets wil veranderen?! Integendeel zelfs, ik meen dat het gros van de Nederlandse bevolking juist enorm verlangt naar een grote verandering – zowel maatschappelijk als politiek.

Dat grootse, zelfs mondiaal heersende verlangen naar verandering hebben we teruggezien in de uitslagen van verscheidene gebeurtenissen die plaatsvonden in 2016. Deze zijn tekenend voor het heersend sentiment onder de mensen en zullen bepalend blijken te zijn voor de weg die de wereld en Nederland in zal slaan. De definitieve afslag is nog niet genomen, maar ik meen dat we op een kruispunt van de 21e eeuw staan. U weet waarschijnlijk wel op welke gebeurtenissen ik doel. Even een greep uit de spraakmakendste: het Oekraïnereferendum, de Brexit en de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Alle drie, maar zeker de twee laatstgenoemde, kwamen voor mij als een donderslag bij heldere hemel, een onvoldoende op je eindexamen en een kater na drie bier. Ik ben van jongs af aan als ninetieskid zo gewend geraakt aan een voorspelbaar wereldbeeld dat alleen de sportwereld nog echt verrassingen teweeg kon brengen; natuurrampen kende Nederland immers sinds 1953 ook niet meer. Maar tegenwoordig, ja tegenwoordig lijkt juist het tegenovergestelde realiteit. Vooral dat wat niet wordt verwacht lijkt te gebeuren.

Hoe kan het nou zijn dat 2016 zo verrast? Heb ik nou liggen slapen? Ik heb nog steeds niet de ware oorzaak (of beter: oorzaken) kunnen identificeren voor de ommezwaai in onze maatschappij. Ik heb natuurlijk wel een vermoeden. Enerzijds alle bezuinigingen en maatregelen die sinds de crisis van 2008 noodgedwongen over ons heen werden gegoten en anderzijds de digitalisering waardoor we meer en meer informatie tot onze beschikking hebben, maar de dialoog hierover zijn verloren. Uiteindelijk heeft dat uitgemond in een dermate onvrede dat dit een groep activisten ertoe heeft gebracht om niet laveloos politieke beslissingen te ondergaan, maar om democratisch terug te slaan om dat verlangen naar verandering democratisch – en dus eerlijk – af te dwingen. Het middel? Een referendum. Uit onvrede. Onvrede voor de status quo, het zat zijn niet gehoord te worden, de Europese bemoeienis tot een halt te roepen en wat dan ook bereikt moet worden. Directe democratie zou de oplossing zijn en tevens het meest rechtvaardig.

Eigenlijk is het ook wel sympathiek toch? Om een beslissing te nemen die gebaseerd is op een referendum waardoor dan het daadwerkelijk heersende sentiment van de burgers wordt weerspiegeld. Of niet? Is het wel, zo gezegd, ‘rechtvaardig’ om een complex vraagstuk wat noopt tot een genuanceerd verhaal, terug te brengen tot een simpele ja-nee-vraag? Ik wil het niet uitsluiten, maar het is lastig. Terugkijkend in de geschiedenis zien we bijvoorbeeld dat referenda gemakkelijk te sturen zijn door de manier waarop de vraag wordt gesteld – zo is Hitler zelfs aan de macht gekomen.

Laten we even aannemen dat het kan, een objectief geformuleerde vraag waarop een simpel ja of nee kan worden gegeven.

Dan nog meen ik dat deze zogenaamde directe democratie, waarbij beslissingen aan burgers worden voorgelegd, eerder tot een ‘onrechtvaardige’ uitkomst leiden dan een democratie waarbij beslissingen door democratisch gekozen volksvertegenwoordigers (politici) worden gemaakt. Want in hoeverre is een beslissing nou ‘rechtvaardig’ (dat is waar we volgens mij naar streven) wanneer de stemgerechtigde burger onvoldoende, onjuist of onvolledig is geïnformeerd? Zijn wij dan de personen die moeten beslissen over ingewikkelde verdragen? En is het wel oké als mensen afhaken omdat ze er geen snars meer van begrijpen? En, dit vind ik nog het ergste, is het dan rechtvaardig dat de tegenstanders het laatste woord krijgen omdat die het hardste kunnen schreeuwen? Ik meen dat zo’n toestand nog onwenselijker is dan politici die de tijd nemen om zich te verdiepen in onderwerpen en soms niet exact de wens van het volk laten weerklinken – we kunnen immers niet elke dag opnieuw naar de stembus.

Oké Agnes, jij zegt dat massale referenda geen oplossing zijn – klopt. De ideale democratie is niet meten of de wens van het volk wel wordt weerspiegeld. Dat is een utopie en verstard de samenleving, terwijl we juist flexibel moeten zijn! Er is dan geen enkele mogelijkheid tot het maken van robuust beleid en rechtszekerheid komt dan evenzeer onder druk te staan. Het werkt populisme en opportunisme in de hand. Is democratie dan eens in de 4 jaar stemmen en ons voegen naar de beslissingen van de heersende macht? Nee, dat is het ook zeker niet. Zowel bij onze huidige volksvertegenwoordiging als bij een directe democratie dient gewaakt te worden voor, zoals Aristoteles het noemde, de tirannie van de meerderheid. Een autocratie (dictatuur) heeft verschillende verschijningsvormen. Het kan een sjeik zijn die alles in zijn eentje beslist, maar een dictatuur kan ook een collectief zijn, een groep met totalitaire macht. En die groep kan best democratisch verkozen zijn. Alleen die democratisch gekozen groep heeft dan wel alle macht. Hoe langer die meerderheid de macht heeft, hoe absoluter die wordt. Dus naast het eens in de 4 jaar naar de stembus gaan, is dynamiek in een democratie cruciaal om die trekken van een dictatuur weg te nemen. Een democratie kan zichzelf immers democratisch opheffen. Plato voorzag dit en Hitler heeft zich democratisch onafzetbaar gemaakt. Laten we de democratie dus vooral niet verheerlijken als het absolute middel van besluitvorming, zoals zoveel in deze wereld heeft ook democratie zijn scherpe randjes. Die randjes zijn niet erg, zolang we ons er bewust van zijn.

De tirannie van de meerderheid is wel te beteugelen, zo stelt de politiek filosoof Alexis de Tocqueville. Allereerst zou de overheid niet alle macht moeten hebben. Dat omvat de trias politica van Montesquieu waarbij de rechterlijke, wetgevende en uitvoerende macht worden gescheiden, maar dat omvat ook persvrijheid en het recht voor burgers zich te verenigen. Die begeerde democratie werkt wanneer deze dynamisch en levend is. Hebben wij even geluk dat dat in Nederland het geval is.

En dat dynamische en levendige milieu wordt tot stand gebracht door de burger zelf. Door te participeren in het maatschappelijk debat, zich te verenigen, actie te voeren en vraagstukken aan de kaak te stellen. Zodat de politiek kan meebewegen met het volk en vice versa – het zijn twee communicerende vaten. En we zijn als maatschappij niet alleen een communicerend vat naar de politiek, maar ook naar elkaar. Halen en brengen, geven en nemen, luisteren en spreken – dat is debat voeren. Ik wil u zeggen: wij zijn de democratie. Dat kan in de vorm van referenda, maar dat is niet het enige middel. Nee, ik hoop toch dat ik niet mijn weekenden hoef te slijten in het verdiepen in vraagstukken waarvoor wij eerder al mensen hebben gekozen om dat te doen. Ook zonder die referenda ben ik onderdeel van die dynamische en bewegende democratie, door positie te nemen in de kritisch-optimistische massa. Zo probeer ik mijn steentje bij te dragen aan het maatschappelijk debat en de democratie.

Tot slot dit: laten we in het streven naar democratie vooral naar elkaar blijven luisteren en met elkaar praten – niet alleen spuien op het internet. Laten we die dialoog nou ook nog eens in een lekker ouderwets gesprek met elkaar voeren. Hopelijk met wederzijds respect en in gelijkwaardigheid. Niemand om mee te praten? Ik bied me bij dezen als vrijwilliger aan!

No Comments Yet

Comments are closed

Contact
Postbus 1738
3000 DR Rotterdam
(T) 010- 408 14 69
(E) aanslag@christiaanse-taxateur.nl


Sponsors
banner 280 x 60 banner 280 x 60