Column Agnes: ‘Vrijheid’

Lieve mensen,

Iedereen weet dat de meesten, en dan vooral de ‘millennials’, tegenwoordig in de algoritmebubbels van Facebook en Google leven en wat we daarop zien helemaal is afgestemd op ons al bestaande wereldbeeld. Ik las een boek[1] waarin werd gesteld dat dit soort systemen een aantasting zijn van onze vrijheid. Dat vond en vind ik een bijzonder interessante stelling. Vooral omdat ik er van overtuigd ben dat de natuurlijke habitat van een mens een vrij klimaat is – en dat we dat allemaal in het diepst van ons hart ook willen. Daarom vroeg ik mij af, is ieder mens zoekende naar vrijheid en wat is vrijheid dan precies?

Vooropgesteld: Vrijheid is niet absoluut. Een liberaal streven kan dan ook niet als totalitaire ideologie worden geprakkiseerd. Vrijheid is relatief, mijn vrijheid strekt tot die van jou, en jouw vrijheid is op zijn beurt weer relatief aan de mijne. In principe is vrijheid pas vrijheid als iedereen in gelijke mate recht heeft op vrijheid en in gelijke mate op ‘niet-vrijheid’ (oftewel de inperking van vrijheid). Ik hoor jullie denken: “Kom op Agnes, dit is wel een beetje abstract.” Gelukkig heb ik ook voorbeelden ?. Laten we als voorbeeld nemen de beperking van mijn vrijheid om geweld te gebruiken jegens een ander. Ik word dan beperkt in het uitoefenen van mijn vrijheden als mens, namelijk het gebruiken van geweld. Stel je echter eens voor dat ik wél geweld mag gebruiken, dan ben ik vrijer dan ik nu ben, maar de persoon naar wie ik geweld toe mag gebruiken wellicht niet. Want geslagen worden, dat voelt niet echt als vrij zijn. En als die ander nou ook eens geweld mag gebruiken, dan hebben we toch allebei evenveel vrijheid in het gebruiken van geweld. Hebben we dan een vrije samenleving? Nou, geweld is weer een inbreuk op je lichamelijke integriteit. Dus nee, er is dan geen vrijere samenleving dan met verbod op geweld, want dan wordt er weer een inbreuk gedaan op je lichamelijke integriteit. Vrijheden zijn met elkaar verwikkeld – ze botsen met elkaar en soms knuffelen ze met elkaar.

De belangrijkste lering is dus dat vrijheid niet absoluut is. Vrijheden zijn altijd met elkaar verwikkeld. Dit kunnen vrijheden van verschillende individuen zijn, maar ook van groepen of hele maatschappijen. Daarom kan vrijheid niet in absolute vorm worden nagestreefd – het is altijd relatief.

Vrijheid bestaat bij de gratie van de individu. Vaak wordt op individueel niveau getoetst of sprake is van vrijheid. Naar mijn mening heeft vrijheid echter met name kracht wanneer vrijheid geldt voor een hele samenleving of een hele maatschappij. Enkel en alleen in een vrije samenleving is vrijheid echt wat waard. En een vrije samenleving of maatschappij betekent dat al die mensen in die maatschappij vrij zijn en dat betekent automatisch ook dat iedereen in die maatschappij in gelijke mate recht heeft op vrijheid. Want stel we draaien het om en er is een ongelijke mate van het ontvangen van een bepaald recht dat vrijheid vertegenwoordigt door een bepaalde groep mensen, dan betekent dat dat de ene meer vrij is dan de ander. Oftewel, iemand wordt beperkt in zijn vrijheid en is in feite ‘niet vrij’. Denk eens aan de tijd van apartheid waarbij donkere burgers bepaalde plekken niet mochten betreden. Dan zijn individuen in die maatschappij niet vrij en is de maatschappij dus niet vrij. Hoe vrijer alle individuen, hoe vrijer de samenleving of maatschappij als

[1] Voor de geïnteresseerden: Je hebt wel iets te verbergen geschreven door Maurits Martijn en Dimitri Tokmetzis.

geheel. De maatschappij heeft bij ongelijke mate van vrijheid een versnipperde vrijheid, want sommigen zullen zich wel vrij voelen. Maar ik denk dat men zichzelf ook vrijer voelt, wanneer de ander meer rechten krijgt.

Vrijheid is dus niet absoluut, maar relatief. Dat houdt dus in dat wanneer iedereen in gelijke mate het recht op vrijheid ontvangt, iedereen ook een gelijk aandeel van zijn/haar vrijheid moet inleveren. Dat noemen we nou samenleven! Een liberaal zal dus nooit streven naar een absoluut vrijheidsideaal, want die weet dat vrijheden nou eenmaal altijd met elkaar botsen.

Maar wat is vrijheid nou dan? Na mijn eerste overpeinzingen kwam ik met de volgende beschrijving: het hebben van een keuze en het kunnen kiezen van die keuzes met inachtneming van de oorzaken en gevolgen van die keuzes zonder dat een externe factor of partij jou een bepaalde keuze oplegt, of die jou dwingt of duwt in de richting van een bepaalde keuze. Notie aan lezer: lees deze definitie nogmaals met daarbij de algoritmebubbels in het achterhoofd. Enerzijds betekent vrijheid dan dat je bepaalde keuzes kan maken. Dat die keuzes – tot op zekere hoogte – enerzijds niet worden ingeperkt in hun bestaan en ook niet in de manier waarop ze tot jouw beschikking staan, en anderzijds als ze er dan zijn en ze zich aan je tentoonstellen, dat je ze dan ook daadwerkelijk kan overwegen en kiezen (dus geen schijn-keuzes). Vrijheid strekt er naar mijn mening toe dat keuzemogelijkheden simpelweg (kunnen) bestaan en dat een voorwaarde van dit bestaan is dat ze ook nog eens tot jouw beschikking staan. Het wel bestaan, maar niet kunnen kiezen van een bepaalde keuze is immers even betekenisvol als het niet hebben van de keuze. Uiteindelijk gaat vrijheid over het hebben van keuzemogelijkheden. Want vrij zijn om te zijn wie je bent, is dat een keuze? Ja, om te zijn wie je wilt zijn moet je in ieder geval ook kunnen kiezen hoe jij dan invulling geeft aan jouw ‘ik’. En daar hoort dan ook bij om te doen wat je wilt – en niet wilt (zoals we net hebben gezien heeft dat wel zijn grenzen). Alles wat vrijheid behelst, gaat uiteindelijk om de keuzemogelijkheden die daaraan ten grondslag liggen. Daarom is het ook essentieel bij het hebben van vrijheid dat voor jou in grote lijnen duidelijk is wat de gevolgen zijn van jouw keuze. Dat is immers waarop jij je afweging maakt: Wat gebeurt er als ik nu een extra koekje eet? Wat gebeurt er als ik te hard rij? Wat gebeurt er als ik nu deze broek koop? We doen het dagelijks bij het maken van de meest simpele keuzes – we wegen de voordelen en nadelen, de gevolgen, tegen elkaar af en schatten vervolgens in wat dan de beste keuze is. Uiteraard is dit altijd een ruwe inschatting – we kunnen immers de toekomst niet voorspellen. Ik ga niet het hele boek verklappen, maar door de black boxes waarmee die algoritmes zijn omhult, die wel aan ons keuzes en informatie voorschotelen, lijkt een deel van onze keuzevrijheid onder druk te komen te staan.

De facto is het bezitten van keuzemogelijkheden de bestaansvoorwaarde voor vrijheid. Is dat alles? Is het daadwerkelijk zo eendimensionaal? En als het dan inderdaad zo eendimensionaal is, betekent dit dan in extremum ook dat iedere inperking van keuzes een inperking is van vrijheid? Heel letterlijk misschien wel, maar in de praktijk zullen we dat anders ervaren. Een inperking van keuzemogelijkheden is inderdaad een inperking van je vrijheid als het gaat om de wat grotere vraagstukken in je leven – bijvoorbeeld het aantal kinderen dat men zou willen. Maar wat nou als een restaurant gaat snoeien in het aantal pizza’s dat ze aanbiedt? Dat lijkt niet echt een inperking van de vrijheid. Is een vrijheidsbeperking alleen een inperking als het gaat om fundamentele keuzes in het leven? Ja, dat kan. Maar stel je nou eens voor dat je van je partner alleen nog maar uit restaurants die pizza’s serveren mag kiezen als jullie uit eten gaan. Is dat dan geen inperking van je vrijheid? Of is buiten de deur eten al een dermate grote vrijheid in het leven, dat de beperking tot pizzarestaurants dan geen beperking meer is? En dat een restaurant dan toevallig het menu aanpast, zou dan helemaal geen beperking zijn!  Sommigen zullen gek worden als ze van hun partner alleen nog maar bij pizzarestaurants zouden mogen eten, sommigen zouden het niet zo erg vinden (Pizza salami, mjammie). Sommigen zullen misschien wel diplomatiek stellen dat het afhankelijk is van de reden en de duur van de beperking.

Een inperking van simpelere keuzes in het leven, daar hebben we niet altijd problemen mee. Niet alle keuzes zijn echter zo gemakkelijk in te perken. Dat komt volgens mij, omdat er een bepaalde gradatie is aan te brengen aan de keuzes die we in het leven maken. Er zijn belangrijke en minder belangrijke keuzes te onderscheiden. Een hele harde grens is niet te schetsen. Soms kan een ogenschijnlijk simpele keuze een hele grote impact op het leven hebben – het welbekende butterfly-effect. Dus de waarde en het belang van de keuzevrijheid van een ‘kleine’ keuze moet men niet onderschatten, maar dat even terzijde. Met betrekking tot die gradatie denk ik dat er 3 verschillende type keuzen zijn te onderscheiden:

  1. Alledaagse keuzes: Dit zijn keuzes zoals het beleg dat je op je brood doet, de kleding die je die dag draagt en bijvoorbeeld de krant die je leest.
  2. Essentiële keuzes: Dit zijn keuzes die je maakt op bepaalde kruispunten in je leven. Bijvoorbeeld naar welke middelbare school je wilt gaan, welke studierichting je kiest of voor welke baan je solliciteert.
  3. Kernkeuzes: Dit zijn keuzes die bepalend voor jou zijn als mensen. Welke waarden je nastreeft, welke religie je aanhangt of wie je als levenspartner kiest.Agnes Column III

    Iedere keuze is in één van de categorieën in te delen, maar tegelijkertijd kunnen keuzes naar gelang een persoon verandert van positie veranderen. Zo is er wel een grens te onderkennen, maar is deze persoonsgebonden, tijdsgebonden en dus dynamisch. Daarom is een inperking van bepaalde keuzes afhankelijk van de gradatie van die keuze die het in jouw keuzepalet inneemt in welke mate dit dan jouw gevoel van vrijheid inperkt.

    En dan komt de slotvraag waarmee ik deze column ben begonnen:

    Is ieder mens nou op zoek naar vrijheid, zijn wij geboren met een natuurlijke drang naar vrijheid, en streven wij daar ook naar? En heeft dat vrijheidsgevoel dan weer gradaties? Om met de laatste vraag te beginnen: Ja. Het streven om zelf te kiezen wat je in de avond eet is vaak minder groot dan het streven om zelf te kiezen op welke politieke partij je stemt. Dus die gradaties in jouw keuzemogelijkheden klinken door in jouw vrijheidsstreven. Die gradaties zijn, zoals ik al zei, voor iedereen anders. Deze zijn bijvoorbeeld afhankelijk van de plaats, tijd en omgeving waar je opgroeit of leeft, en dus sterk aan het individu gebonden. Daardoor kan het soms lijken alsof niet iedereen een vrijheidsstreven heeft. Ik denk echter dat iedereen dat in zich heeft zitten, maar dat die verschillende gradaties en verschillende kernkeuzes de wereld zo divers maken dat sommige keuzes voor de één logisch zijn en voor de ander onbegrijpelijk. Dat maakt de wereld soms lelijk, maar soms ook mooi. Als afsluiter dan een leuke uitdaging voor de komende vakantieperiode: op zoek naar het afwijkende keuzepalet van de cultuur waar je te gast bent.

    Veel plezier en geniet van de zon!

     

No Comments Yet

Comments are closed

Contact
Postbus 1738
3000 DR Rotterdam
(T) 010- 408 14 69
(E) aanslag@christiaanse-taxateur.nl


Sponsors
banner 280 x 60 banner 280 x 60